Auteursarchief: Ronny en Eric

De Oude Mol in Nijmegen

Op zijn zwerftocht door Nederland fotografeert Martin van der Kamp landschappen, graven en gebouwen die verbonden kunnen worden met het leven en werk van Hans Warren. Deze keer: boekhandel De Oude Mol (Van Broeckhuysenstraat 34 in Nijmegen).  

Uit Geheim Dagboek:
23 dec. [1983] – Een zinloze gang gisteren naar boekhandel De Oude Mol. Opgepept met hartpillen, aspirine, abdijsiroop en otrivin begaf ik me rochelend op pad. Om halfzeven waren we in Nijmegen. Nergens een taxi, we moesten het hele eind lopen. Aardige, moderne, goed gesorteerde winkel, prettige mensen, etalage met al mijn werken, prikbord met een reeks artikelen over me. Het werd hondenweer en er kwam nauwelijks iemand. Na een kwartier niet, na een uur niet, en na twee uur niet. De schaamte die je dan bevangt. Willem de Rooij bracht ons door de stortregen naar de trein, hij negeerde de flop. (…)

Uit de nalatenschap van Hans Warren 89 ~ Brigitte Raskin

Hans Warren kreeg zelden een literaire prijs, en hij deelde zelden literaire prijzen uit. Maar in 1989 zat hij in de jury van de spraakmakende AKO-prijs die zeer tot zijn voldoening naar de hem onbekende Vlaamse schrijfster Brigitte Raskin ging voor haar prachtige boek Het koekoeksjong. Zij wordt in zijn dagboek voor het eerst vermeld op 19 december 1988, maar ze duikt pas op 19 mei 1989 in levenden lijve op, uitgerekend tijdens de prijsuitreiking, of eigenlijk het voorafgaande diner in Amsterdam: ‘M. en ik deelden een tafel met onder meer Brigitte Raskin en Hans van Mierlo. Ik heb veel met haar gepraat, het was moeilijk niets te verklappen’. Het is tegenwoordig stil rond Brigitte Raskin, op 25 juli wordt ze 73 jaar. Ze verdween ook, zoals die dingen soms gaan, uit mijn bestaan. Maar ze is beslist niet alleen de vrouw van dat ene werk, ze schreef nog een aantal minstens even geslaagde boeken. Bijvoorbeeld De maagd van Antwerpen, allesbehalve autobiografisch, in 1992 een Vlaams ‘actieboek’ en daarom in Nederland nauwelijks bekend. Het onderwerp is een vrolijke optocht uit 1902 die door een brand in een ramp ontaardde. ‘Zo’n soort verhaal waar zij het geheime recept van heeft: kille archiefstukken wordt warm leven ingeblazen,’ recenseerde Hans Warren. Op de correspondentiekaarten uit maart en april 1992 kondigde de schrijfster, die we een beetje redactionele hulp hadden geboden, haar Maagd enthousiast als altijd aan. ‘Zij wordt vast een vriendin,’ voorspelde Hans Warren in mei 1989 terecht. In mijn gedachten is zij, de schrijfster van De maagd van Antwerpen, Het koekoeksjong en zoveel meer, gewoon een vriendin gebleven.

MARIO MOLEGRAAF

Uit de nalatenschap van Hans Warren 88 ~ Nachtegaal

Hans Warren woont nog nabij Parijs, maar de Parijse jaren zijn voorbij. Hij jaagt niet meer op uitheemse jongens, maar op inheemse vogels. Zomer 1957 verhuist de familie Warren vanuit Lozère naar Kloetinge, maar de schrijver is al eerder huisman geworden, met de bijbehorende hobby, vogels houden. Wilde vogels in een kooitje, een ongemakkelijke historie. Maar vogelliefhebber Hans Warren heeft het dus gedaan. Zijn journaal uit deze periode getuigt ervan, maar ook dit bijzondere en bijzonder broze boekje, uit de reeks Encyclopédie-Roret, L’éleveur d’oiseaux ou art de l’oiselier. Een ‘oiselier’ is iemand die vogels fokt en verkoopt. Dit boek gaat dus over vogels, maar dan het houden van vogels, en volgens de auteur Georges Schmitt, ‘amateur’, lenen ongeveer alle vogels zich daarvoor. Het verbazend praktische naslagwerk verscheen voor het eerst in 1884. De nieuwe editie, waarvan Hans Warren dit exemplaar aanschafte op 22 februari 1957, dateert uit 1914. Het boek is niet voorzien van zijn bekende stempel, wel schreef hij de datum van aankoop achterin. In zijn dagboek gaat hij op 31 mei 1957 op de aanwinst in en citeert hij uitgebreid het onwaarschijnlijke maar wáre nachtegalenverhaal van bladzijde 166. Huisman Hans haalde zo’n beroemde zanger in huis. Lozère, tenminste de omgeving van ‘zijn’ Avenue de Bellevue, te bereiken via een straat met nog zo’n veelbelovende naam, de Avenue de Beauséjour, was (en misschien is) een nachtegalenstreek. Veel later meldde de nachtegaal zich regelmatig in het hegje aan het Pijkeswegje. Ik prijs me gelukkig in een gebied te wonen met op redelijke afstand nachtegalengarantie. De nachtegaal in huize Warren kreeg al snel weer de vrijheid, niet uit mededogen maar omdat de prachtige zang al snel niet te harden herrie bleek. Een tip die Georges Schmitt, ‘amateur’, ons onthoudt.

MARIO MOLEGRAAF

Zweth

Op zijn zwerftocht door Nederland fotografeert Martin van der Kamp landschappen, graven en gebouwen die verbonden kunnen worden met het leven en werk van Hans Warren. Deze keer: restaurant “De Zwetheul” te Zweth, ten noorden van Schiedam (thans restaurant “Aan de Zweth”.

Uit Geheim Dagboek:
21 juni [1996] – 15.15 – (…) We besloten te gaan eten in De Zwetheul, een gelegenheid langs het Schiekanaal, even voorbij Delft, Rotterdamseweg 480. De maître d’hôtel zwaaide de deur open: ‘Goedenavond meneer Warren, wat prettig dat u hier komt.’ We kregen een ware voorkeursbehandeling, met diverse bezoeken van de gastheer en de kok. Het eten was verrukkelijk, een sardine op z’n Provençaals, lauwe kreeftensalade, tarbot in Noilly-Pratt-saus, Bresse-duif met gebakken ganzenlever in portsaus. Een heerlijke meursault Les Criots en een graves Château Carbonnieux.
4 maart [1998] – 20.40 – (…) De bomen in Rijswijk loeiden met hun takken, en toen we bij De Zwetheul aankwamen, stormde het zo hard over het water dat m’n adem werd afgesneden. Het eten was heel goed, zelden zulke heerlijke kreeft gegeten, smeltend zacht, zowel in de entrée riche als in het hoofdgerecht, kreeft in marsepeinsaus. We dronken een Provençaalse wijn, Château Simone. (…)

Februari 1947: Julien Green krijgt een brief van Hans Warren

Door Arie Jan Gelderblom

Het is bekend dat Hans Warren al vroeg geïnspireerd raakte door de dagboeken van Franse schrijvers als André Gide en Julien Green, die hij intensief las. Dat hij de laatstgenoemde ook persoonlijk heeft benaderd, blijkt uit een mededeling van niemand minder dan Julien Green zelf. In Le Revenant, Journal 1946-1950 vertelt de Franse auteur over een brief die hij ontvangt van een onbekende jonge Nederlander, wiens naam onvermeld blijft, maar die thans zonder enige twijfel identificeerbaar is als Hans Warren. De brief komt binnen op 4 februari 1947. Green is dan 46 jaar oud, Warren 25. In de Nederlandse bloemlezing uit Greens dagboeken, Journaal 1946-1976, die Greetje van den Bergh rond 1980 samenstelde als nummer 69 van de reeks Privé-domein van De Arbeiderspers, is de betreffende passage niet overgenomen. Het loont dus de moeite om hem hier tevoorschijn te halen en te vertalen.

4 februari [1947] – Vanochtend een brief uit Nederland. Hij komt van een jonge onbekende die mij schrijft van boven op zijn dijk, met de zelfverzekerdheid van zijn twintig jaren. De eerste zinnen lijken me uitstekend geschikt als begin van een verhaal: ‘Ik zit bij het vuur aan U te schrijven, het papier op mijn knieën. Het is erg koud en het huis, boven op de dijk, is zo slecht gebouwd dat de damp uit mijn kopje in de tocht vervliegt. Ik weet niet goed waarom ik U schrijf, zelfs niet of U nog leeft, maar ik heb er genoeg van om Le Sursis te lezen [van Sartre uit 1945, AJG], om te horen hoe de ijskoude wind in de nacht over de golven van de Schelde raast, en om te denken aan de novelle waaraan ik wil beginnen en die ik misschien nooit zal schrijven…’ Hij heeft mijn boeken gelezen, maar: ‘Ik ben er niet verrukt van’. Hij vindt dat ik me in mijn dagboek heb ‘bedekt met een keurig vijgenblad’! Dat leert me in het voorbijgaan dat het vijgenblad in Nederland, net als in de Angelsaksische landen, de plaats inneemt van het druivenblad. Daar kom ik nog op terug. Mijn briefschrijver heeft een foto van mij gezien die ‘een jonge man toont’ (ik sla een paar complimentjes en onuitsprekelijke batavismen over)… ‘met een ietwat geposeerd glimlachje’. En aan het einde zegt hij dat hij zelf ‘een jonge man [is], die heel wat jaren jonger moet zijn dan U’, wat ik moeiteloos geloof. De brief is even fris als vrijmoedig en ik denk dat ik hem zal bewaren.

Green weidt vervolgens uit over het blad waarmee Adam en Eva na de zondeval hun geslachtsorganen bedekten. In de Franse overlevering is dat een druivenblad, bij de Angelsaksen een vijgenblad, en uit de ontvangen brief maakt hij op dat ook de Nederlanders de Angelsaksische traditie hanteren. Warren heeft met zijn opmerking over het vijgenblad het verwijt herhaald dat Green vaker hoort, namelijk dat zijn dagboeken te preuts zijn:

Om terug te komen op mijn Nederlander: ik was in de verleiding om hem te antwoorden, maar bij nader inzien ga ik dat niet doen. Men verwijt me wel eens wat men discreet mijn terughoudendheid noemt. Toch zou het nooit in me opkomen mijn intieme dagboek te delen met het grote publiek. Ik zou wel gek zijn… Overigens stel ik vast dat de ongeduldigste mensen, de gretigste, degenen die zich er het meest aan ergeren dat ze niets te weten komen, die me op hoge toon beschuldigen te weinig te hebben gezegd, zelf altijd het meest behoedzaam en angstvallig zijn. Ze worden verteerd door ijver voor de waarheid wanneer ze willen dat anderen de waarheid spreken. ‘Je moet durven! Vooruit! Vooruit!’, roepen ze, terwijl ze je een duwtje in de rug geven. Zelf gaan ze dan zitten.

Een jonge Nederlandse schrijver die het werk van Green goed kent, in een koud en tochtend huis op een Scheldedijk in het begin van 1947: dat kan alleen maar Hans Warren zijn. Hij stelt zich voor als jonge man, maar zijn precieze leeftijd laat hij in het vage. De geadresseerde schat hem met ‘twintig jaren’ iets te jong in. Warren lijkt behoefte aan een klankbord te hebben en schrijft zorgvuldig gecomponeerde fanmail. Hij is mededeelzaam, ook over zijn eigen gemoedsgesteldheid. Ten aanzien van Green stelt hij zich zelfbewust, complimenteus én kritisch op, terwijl hij ondertussen niet eens weet of de geadresseerde nog in leven is. Een huisadres van Green zal hij niet hebben gekend; de brief is waarschijnlijk verstuurd naar het adres van Greens uitgeverij, Librairie Plon in Parijs.

Is het op zichzelf al bijzonder dat Green een brief van een onbekende uitvoerig bespreekt in zijn dagboek, opvallend is vooral dat de jonge Nederlander complimenten krijgt: hij schrijft fris en vrijmoedig, de eerste zinnen van zijn brief hebben literaire verdienste, en hij durft een onbevangen oordeel te geven over Greens portretfoto, zijn romans en de preutsheid van zijn dagboeken. De on-Franse ‘batavismen’ in Warrens idioom, verkeerd vertaalde Nederlandse uitdrukkingen, worden gesignaleerd maar niet geciteerd. Green zal de brief uiteindelijk niet beantwoorden, maar de laatste alinea van zijn notitie geeft weer wat hij had kunnen zeggen: ‘Ik zou wel gek zijn me met mijn intieme dagboek bloot te geven aan mensen die zelf niets laten zien’.

De kritiek van de jonge Warren op het ‘vijgenblad’ waarmee Green in zijn gepubliceerde journaals de lichamelijke liefde verdoezelt, komt overeen met het oordeel van veel tijdgenoten. De dagboeken van André Gide waren veel openhartiger en daardoor bij tal van lezers populairder. Green suggereert overigens dat hij wel degelijk nog een tweede, intiem dagboek bijhoudt, maar wil dat voor geen prijs met anderen delen. Terwijl Warren later in zijn leven zijn opvattingen over de eerlijkheid van de dagboekschrijver in praktijk brengt, ligt dat bij Green ingewikkelder.

Julien Green (1900-1998) werd in Parijs geboren als zoon van protestantse Amerikaanse ouders. In 1916 bekeerde hij zich tot het katholicisme. Hij ontwikkelde zich tot een belangrijk Frans schrijver van romans en dagboeken, waarin het geloof en problemen van goed en kwaad een voorname rol spelen. Hij was een scherp en kritisch observator van zijn tijdgenoten, maar bleef in het Parijse culturele leven aan de zijlijn staan, nauwelijks betrokken bij belangrijke stromingen als het surrealisme of het existentialisme. Zijn homoseksualiteit was algemeen bekend, maar in de tijdens zijn leven uitgegeven journaals blijven de feiten van zijn liefdesleven in duister gehuld. Alleen platonische vriendschappen komen er op papier, zoals die met verscheidene priesters en met schrijver en journalist Robert de Saint-Jean. Pas aan het einde van zijn lange leven laat Green in zijn dagboeken doorschemeren dat hij tot ver in de jaren vijftig een actief seksueel leven heeft geleid, en zinspeelt hij meer dan eens op de intieme journaals die hij nog in portefeuille heeft. In 2019 verschijnt dan Journal Intégral 1919-1940, boordevol expliciete details over het seksuele gedrag van zichzelf en anderen. Ruim twintig jaar na zijn dood laat Julien Green daarmee zijn druivenblad vallen, tot ontsteltenis van zijn vrome lezers van voorheen.

Hans Warren is in dit opzicht consequent geweest. Hij heeft al tijdens zijn leven de preutsheid laten varen en met het Geheim dagboek het vijgenblad van zich afgegooid, precies zoals hij het als 25-jarige van zijn Franse voorbeeld had verlangd. Het Geheim dagboek vermeldt overigens niet dat hij begin 1947 een openhartige brief schreef aan Julien Green. Diens Le Revenant, Journal 1946-1950 verscheen in 1951 bij Plon. Het is aannemelijk dat Hans Warren het boek niet lang daarna heeft gelezen en zichzelf daar is tegengekomen. Waarom is hij in zijn verder zo openhartige dagboek nooit teruggekomen op Greens commentaar?